Mazire Yapmak Ne Demek? Psikolojik Açıdan Anlamı ve İnsan Davranışlarına Etkisi
Bazen insanlar yaşadıkları bir olayı anlatırken kullandıkları kelimelerle aslında kendilerini de ele verir. Bir davranışı açıklamak, geçmişte yaşanan bir durumu yeniden yorumlamak veya bir olayın nedenini farklı biçimde ifade etmek insan psikolojisinin ilginç yönlerinden biridir. Bu noktada karşılaşılan ifadelerden biri de mazire yapmak sözüdür. Peki, mazire yapmak ne demek ve bu ifade insan davranışları açısından nasıl değerlendirilebilir?
Öncelikle belirtmek gerekir ki mazire yapmak, Türkçede yaygın ve standartlaşmış bir deyim değildir. Günlük konuşmada duyulması hâlinde yöresel bir kullanım, yanlış telaffuz veya başka bir kelimenin farklı biçimde söylenmesi söz konusu olabilir. Bu nedenle psikolojik anlamını değerlendirirken ifadenin hangi bağlamda kullanıldığına dikkat etmek gerekir.
Mazire Yapmak Ne Demek?
Mazire yapmak ifadesinin yerleşik sözlük anlamı konusunda kesin bir tanım bulunmamaktadır. Bazı kullanımlarda mazeret üretmek, bir davranışı gerekçelendirmek veya yaşanan bir duruma açıklama getirmek anlamında kastedilmiş olabilir.
Eğer ifade mazeret üretmek anlamında kullanılıyorsa psikoloji açısından oldukça ilginç bir konuyla karşılaşırız: İnsanlar neden davranışlarını açıklama ihtiyacı hisseder?
Bu sorunun cevabı bilişsel süreçlerden duygusal ihtiyaçlara, toplumsal beklentilerden kişisel savunma mekanizmalarına kadar uzanır.
Bilişsel Psikoloji Açısından Mazire Yapmak
Bilişsel psikoloji, insanların bilgiyi nasıl işlediğini, olayları nasıl yorumladığını ve kararlarını hangi zihinsel süreçlerle oluşturduğunu inceler.
Bir insan yaptığı hatayı açıklarken her zaman olayın bütün gerçekliğini değerlendirmeyebilir. Bazen kendi davranışını daha kabul edilebilir gösterecek düşüncelere yönelebilir.
Kendini haklı çıkarma eğilimi
Psikolojide kendini haklı çıkarma, kişinin davranışlarıyla inançları arasındaki uyumsuzluğu azaltmaya çalışmasıyla ilişkilidir. Bu durum, bilişsel çelişki kavramıyla açıklanabilir.
Örneğin bir kişi verdiği sözü tutamadığında kendi davranışını sorgulamak yerine koşulların uygun olmadığını öne sürebilir.
Leon Festinger’in bilişsel çelişki kuramı, insanların düşünceleri ve davranışları arasındaki tutarsızlığı azaltma eğilimini açıklayan önemli yaklaşımlardan biridir.
Ancak her açıklamayı kendini kandırma olarak değerlendirmek doğru değildir. Bazen gerçekten kişinin kontrolü dışında gelişen koşullar vardır.
Temel yükleme hatası
Bilişsel psikolojide önemli kavramlardan biri de temel yükleme hatasıdır. İnsanlar başkalarının davranışlarını değerlendirirken kişilik özelliklerine, kendi davranışlarını açıklarken ise koşullara daha fazla ağırlık verebilir.
Bu durum, kişiler arasındaki yanlış anlaşılmaları artırabilir.
Duygusal Psikoloji Açısından Mazire Yapmak
İnsanların davranışlarını açıklama ihtiyacının arkasında yalnızca düşünceler değil, güçlü duygular da bulunur.
Suçluluk, utanç, kaygı ve reddedilme korkusu, kişinin kendisini savunmasına neden olabilir.
Suçluluk ve utanç duygusu
Suçluluk genellikle yapılan bir davranışla ilgili olumsuz değerlendirmeyi ifade ederken utanç, kişinin kendisini bütünüyle olumsuz değerlendirmesiyle bağlantılıdır.
Örneğin bir hata yapan kişi, davranışını açıklayarak suçluluk duygusunu hafifletmeye çalışabilir.
Burada önemli olan açıklamanın sorumluluktan kaçmak için mi yoksa yaşanan durumu anlamlandırmak için mi yapıldığıdır.
Duygusal zekânın rolü
, kişinin kendi duygularını tanıması, yönetmesi ve başkalarının duygularını anlayabilmesiyle ilişkilidir.
Duygusal zekâsı gelişmiş bir kişi, hata yaptığında sürekli savunmaya geçmek yerine davranışının sonuçlarını değerlendirebilir.
Örneğin:
– Hatasını kabul edebilir.
– Karşısındaki kişinin duygularını anlamaya çalışabilir.
– Gerektiğinde özür dileyebilir.
– Aynı davranışı tekrarlamamak için çözüm geliştirebilir.
Böylece açıklama yapmak, sorumluluktan kaçmanın değil, sağlıklı iletişim kurmanın bir parçasına dönüşür.
Sosyal Psikoloji Açısından Mazire Yapmak
İnsan davranışları yalnızca bireysel düşüncelerle şekillenmez. Aile, arkadaş çevresi, iş ortamı ve toplumun beklentileri de davranışlarımız üzerinde etkilidir.
Bu nedenle bir insanın kendisini açıklama biçimi, içinde bulunduğu sosyal ortamdan bağımsız düşünülemez.
Sosyal etkileşim ve kabul görme ihtiyacı
, bireylerin birbirlerinin düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını etkilediği süreçtir.
İnsanlar çoğu zaman çevreleri tarafından anlaşılmak ve kabul görmek ister. Bu ihtiyaç, yaptıkları davranışları açıklamalarına neden olabilir.
Örneğin arkadaşına geç kalan bir kişi yalnızca özür dilemekle kalmayıp neden geciktiğini ayrıntılı biçimde anlatabilir. Buradaki amaç, karşı tarafın kendisini yanlış değerlendirmesini önlemek olabilir.
Toplumsal beklentiler ve savunma davranışları
Bazı sosyal çevrelerde hata yapmak hoş karşılanmaz. Böyle ortamlarda insanlar eleştirilmekten çekindikleri için davranışlarını sürekli gerekçelendirebilir.
Ancak psikolojik araştırmaların işaret ettiği önemli bir ayrıntı vardır: Açıklama yapmak her zaman olumsuz bir savunma davranışı değildir. Bazen ilişkileri korur, yanlış anlamaları azaltır ve güven oluşturur.
Psikolojik Araştırmalar Ne Söylüyor?
Bilişsel çelişki üzerine yapılan araştırmalar, insanların inançlarıyla çelişen davranışlarını açıklama ve yeniden yorumlama eğiliminde olabildiğini göstermektedir.
Ayrıca atıf kuramı üzerine yapılan çalışmalar, bireylerin başarı ve başarısızlık nedenlerini değerlendirirken kişisel ve çevresel faktörlere farklı ağırlıklar verebildiğini ortaya koymaktadır.
Meta-analizler ise öz değerlendirme, duygu düzenleme ve sosyal davranışlar arasındaki ilişkilerin tek bir nedene indirgenemeyeceğine işaret eder.
Burada dikkat çekici bir çelişki vardır: Kendini açıklamak bazen psikolojik rahatlama sağlarken bazen de kişinin sorumluluk almasını zorlaştırabilir.
Vaka çalışmalarında da benzer durumlarla karşılaşılır. Bir hatasını açıklayan kişinin gerçekten zorlayıcı koşullar altında mı hareket ettiği, yoksa eleştiriden kaçınmaya mı çalıştığı ancak olayın bütünü incelendiğinde anlaşılabilir.
Dolayısıyla mazire yapmak ifadesini psikolojik açıdan değerlendirirken kesin yargılardan uzak durmak gerekir.
Mazire Yapmak ile Mazeret Üretmek Arasındaki Fark
Bu iki kullanım arasındaki olası ilişkiyi anlamak, ifadenin doğru yorumlanmasına yardımcı olabilir.
Davranış Psikolojik anlamı
Mazeret üretmek Sorumluluktan kaçınma eğilimi taşıyabilir.
Açıklama yapmak Davranışın nedenlerini anlaşılır kılabilir.
Özür dilemek Hatanın sonuçlarını kabul etmeyi gösterebilir.
Kendini savunmak Eleştiri karşısında gelişen bir tepki olabilir.
Önemli olan kişinin hangi kelimeyi kullandığından çok, davranışının arkasındaki amacı ve ortaya çıkardığı sonuçları değerlendirmektir.
Sonuç: İnsan Neden Kendini Açıklama İhtiyacı Duyar?
Mazire yapmak ifadesi standart Türkçede açık ve yerleşik bir anlama sahip olmadığından, kullanıldığı bağlam belirleyicidir. Eğer mazeret üretmek veya davranışını gerekçelendirmek anlamında kullanılıyorsa bilişsel, duygusal ve sosyal psikoloji açısından değerlendirilebilir.
İnsan bazen anlaşılmak, bazen eleştirilmekten kaçınmak, bazen de kendi iç dünyasındaki çelişkileri azaltmak için açıklama yapar.
Kendi davranışlarımızı sorgularken şu sorular üzerinde düşünmek faydalı olabilir:
– Bir hata yaptığımda sorumluluk alıyor muyum?
– Kendimi açıklarken gerçekten yaşananları mı anlatıyorum?
– Başkalarının eleştirilerine neden bu kadar duyarlı olabiliyorum?
– Açıklamalarım ilişkilerimi güçlendiriyor mu, yoksa iletişimi zorlaştırıyor mu?
Sonuçta psikolojik olgunluk, hiçbir zaman hata yapmamak değil; hatalarımızı anlayabilmek, gerektiğinde kabul edebilmek ve davranışlarımızın sorumluluğunu üstlenebilmektir.
Kohi ekibiyle Mazire yapmak ne demek konusunu bugünlük burada bırakıyor, sizi diğer yazılarımıza davet ediyoruz.